Miejscowości

Wiadomości

sobota, 02 listopad 2013 14:52

Sanok

Napisał 
Oceń ten artykuł
(0 głosów)

Sanok jest miastem położonym na wschodnim skraju Dołów Jasielsko-Sanockich, na krawędzi doliny Sanu. Od południa sąsiaduje z wzniesieniami Pogórza Bukowskiego, zaś od północy z pasmami Gór Słonnych. Przez miasto, które przedziela rzeka San, przebiega główna droga Podkarpacia łącząca się w Lesku z obwodnicą bieszczadzką oraz droga do Przemyśla i Medyki, a także linia kolejowa Stróże-Jasło-Zagórz. Nad Sanokiem wznosi się wzgórze o nazwie Stróżnia lub Aptekarka, a współcześnie Góra Parkowa (364 m n.p.m.). Szczytem tego wzniesienia jest kopiec Adama Mickiewicza, z którego rozciąga się panorama na miasto i fragment doliny Sanu.

Nazwa miasta wywodzi się od nazwy rzeki San. Sanok jest miejscowością o zmiennych warunkach atmosferycznych. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec, kiedy średnia temperatura sięga 17 stopni Celsjusza, zaś najchłodniejszym - styczeń o średniej temperaturze -4 stopni Celsjusza. Najwyższa zanotowana temperatura wynosiła 35,1 stopni Celsjusza, natomiast najniższa -39,3 stopni Celsjusza. Okres wegetacyjny wynosi 222 dni w roku. Średnia suma opadów rocznych to 718 mm. Często występują tutaj bezwietrzne dni, a przez około 20 dni w roku miasto spowija mgła. W Sanoku występuje urozmaicona rzeźba terenu. Z dolin do Sanu spływają potoki: Olchowiecki, Liszniański, Bukowiecki, Płowiecki i Białogórski. San ma dwa dopływy: Sanoczek i Osławę.

Archeolodzy znaleźli na terenie miasta ślady człowieka z epoki neolitu przed 4000 lat. W połowie XII wieku na brzegu Sanu istniał ruski gród obronny i ośrodek administracyjny znacznego obszaru. W 1202 roku miało miejsce w grodzie sanockim spotkanie króla węgierskiego z księżną ruską. W 1231 roku odbyła się wyprawa jednego z książąt ruskich do Sanoka. Drugi gród obronny w tej okolicy znajdował się na Białej Górze, ale został wkrótce zdobyty i zniszczony. Przywilej lokacyjny dla Sanoka wystawił we Włodzimierzu Wołyńskim w dniu 20 stycznia 1339 roku książę Jerzy II Trojdenowicz, dziedzic i pan Rusi. W przywileju zawarto prawo budowania kramów sukienników, szewców, piekarzy, rzeźników i rybaków oraz nowe rozplanowanie ulic i parcel z rynkiem pośrodku, a także nowe warunki dla nowych osadników. Samorząd miasta mógł podejmować decyzje bez wiedzy i pozwolenia urzędników ruskich. Władza należała do wójta dziedzicznego, którego uposażenie składało się z ziemi, młynów w Trepczy i pod miastem, z łaźni, czynszów rzemieślników, trzeciej części kar sądowych. Mógł on również polować i łowić ryby. Władzę sądowniczą sprawował przy pomocy ławników. Lokacja miasta odbyła się po raz pierwszy na prawie magdeburskim. Osadźcą i wójtem miasta był Polak, Bartko z Sandomierza. Świadkami dokumentu byli wójtowie z Bochni, Warszawy i miejscowości Sywicz. Dokument pozostał w rękach kolejnych wójtów, gdyż był dowodem ich władzy i uprawnień. Jurysdykcji wójta podlegali wszyscy mieszkańcy. Po raz pierwszy o Sanoku wspomina się w kronice ruskiej - Latopisie Hipackim, w którym pojawia się wzmianka o zajęciu miasta w 1150 roku przez króla węgierskiego Gejzę II, który zaatakował jednego z książąt ruskich.

W 1340 roku Ruś Halicka została przyłączona do Polski. Tym samym Ziemia Sanocka przeszła pod panowanie polskie. W mieście zbudowano wieżę obronną i zamek. Istniejący renesansowy zamek wzniesiono dopiero w latach 1523-1548 za czasów króla Zygmunta Starego. W dniu 25 IV 1366 roku prawo magdeburskie dla Sanoka potwierdził król Kazimierz Wielki. Kolejni królowie potwierdzali przywilej. Wójta i mieszczan uwolniono od władzy wojewodów, sędziów, kasztelanów, podsęków i woźnych. Mieszkańcy Sanoka byli odpowiedzialni sądowo przed wójtem, a ten z kolei przed sądem królewskim. Mieszczanom nadano ogrody, łąki na "skotnicę" czyli wypas bydła i wydano postanowienia odnośnie handlu.

W zapisach wymienia się imiona różnych wójtów. Na przykład wójt o imieniu Neko 8 II 1380 roku wydał dokument nadający Todurowi i Nystkowi 2 i pół łanu na terenie wójtostwa. Kolejny wójt Piotr występuje w aktach dotyczących korzystania z lasów królewskich z 28 V 1421 roku. W dokumentach wspomina się o nim do 1453 roku. Pełnił on funkcję asesora w posiedzeniach pierwotnego sądu ziemskiego, a po wprowadzeniu prawa polskiego w Sądach Grodzkich i Ziemskich. Następcą Piotra był jego syn, Jan, który również był asesorem w sądach. Istnieją wzmianki o jego sporach z teściem, pisarzem ziemskim Andrzejem, podczaszym sanockim. Po Janie dziedziczyli jego synowie, Hieronim i Piotr, którzy wójtostwo sprzedali w 1491 roku staroście sanockiemu, Stanisławowi Pieniążkowi z Witowic za kwotę 2000 grzywien. Po nim stanowisko wójta przejął Jakub Pieniążek, który w 1508 roku odstąpił wójtostwo za tę samą kwotę rodzinie Kamienieckich - właścicielom zamku odrzykońskiego, wojewodzie i staroście krakowskiemu i sanockiemu, Mikołajowi, staroście buskiemu, Janowi, kasztelanowi sanockiemu, Klemensowi i Marcinowi. W I połowie XVI wieku wójtostwo stało się częścią starostwa sanockiego. Dzisiaj po miejscu, gdzie był dawniej folwark wójtowski pozostała nazwa dzielnicy Wójtostwo. Król Zygmunt podarował 11 VII 1516 roku Pawłowi Hoffmanowi, mieszczaninowi krakowskiemu wójtostwo sanockie, który odkupił je od rodziny Kamienieckich. W XV wieku wójtostwo dzieliło się na dwie części. Jedna część do 1411 roku należała do Mikołaja z Biecza. W tym czasie części składowe wójtostwa i jego dochody często zastawiano za pożyczki. Zdarzało się też, że tymczasowo przekazywano je innym osobom. Folwark wójtostwa po raz pierwszy wymieniono w 1504 roku. W inwentarzu starostwa sanockiego z 1558 roku wymienia się budynek mieszkalny wraz z pomieszczeniami, stajnię, stodołę, bydło, trzodę chlewną i drób oraz służbę.

Rada Miejska zajmowała się sprawami gospodarczymi i utrzymywała porządek w mieście, dbała o przywileje i prawa miejskie, a także zarządzała majątkiem miejskim, dysponowała dochodami i rozchodami miasta. Informacje o niej pojawiają się od I połowy XV wieku, ale wiadomo, że istniała od pierwszego okresu po lokacji. Do Rady należało 5 lub 6 osób, głównie byli to Polacy. Jej siedziba mieściła się w ratuszu, który zobowiązał się zbudować wójt Bartko. W dokumencie wydanym przez królową Elżbietę z 1384 roku wspomina się o obowiązku chronienia przez Radę Miejską klasztoru franciszkanów przed różnymi przeszkodami. Sprawy cen należały do starosty, które swoje postanowienia ogłaszał członkom Rady. Burmistrz wraz z rajcami kierował się z prośbą do urzędującego króla o potwierdzenie praw miejskich. Dla przykładu król Zygmunt August wydał taki przywilej 18 III 1549 roku.

Skład sądu wójtowsko-ławniczego przedstawiał się następująco: wójt i siedmioosobowa ława. Nie zachowały się starsze księgi ławnicze do 1685 roku. Swoją jurysdykcją sąd sanocki oprócz miasta Sanoka obejmował również kilka podległych mu miejscowości. Od II połowy XVII wieku prowadzono akta ławnicze z każdej rozprawy, w której uczestniczyli także podwójciowie i ławnicy. Ważną rolę odgrywał pisarz miejski, który prowadził działalność administracyjną. Pierwszym znanym pisarzem był rektor szkoły sanockiej, Marek, który był obecny przy wydawaniu dokumentów przez wójta Neko.

Obronne położenie sanockiego grodu wzmocniono ziemnymi wałami, które zwieńczyła palisada. Za czasów króla Kazimierza Wielkiego zamek sanocki był drewniany. Dopiero w XVI wieku wybudowano nowy, murowany, renesansowy zamek, do którego prowadził most zwodzony, a w obrębie wzgórza zamkowego znajdowały się obiekty gospodarcze. Budowa nowego zamku była zasługą dwóch starostów: Mikołaja Wolskiego i Mikołaja Cikowskiego.

W XIV wieku powstał rynek miasta, gdzie w narożu wybudowano drewniany kościół franciszkanów, pośrodku stał drewniany ratusz. Rynek otoczony drewnianymi i parterowymi domami mieszczańskimi pełnił funkcję placu targowego.

Z 1564 roku pochodzi wzmianka o sanockim kacie "Jakóbie", zaś z dokumentu z 1638 roku wspomina się o "executor iustitiae sanctae Joannes". W Sanoku swój fach uprawiali następujący rzemieślnicy: młynarze, szewcy, kuśnierze, nożownicy, krawcy, rzeźnicy, ślusarze, kaletnicy, garncarze, miecznicy, tkacze, rymarze, piekarze, złotnicy, bednarze, balwierze, murarze, cieśle i malarze. Z XVI wieku pochodzi dokument o organizacjach cechowych w mieście. N początku przepisy zabraniały Rusinom wstępować do cechów. W Sanoku istniał Cech Wielki, który skupiał wokół siebie mistrzów różnych specjalności. Sanoccy rybacy łowiący w Sanie zbudowali na podzamczu osadę, która była skupiona przy dzisiejszej ulicy Rybackiej.

Przez Sanok prowadziła droga handlowa. Król Kazimierz Wielki wydał dwa przywileje dotyczące spraw handlowych miasta. Przywilej z 25 IV 1366 roku ustanawiał wagę do ważenia towarów, poza tym uwolnił kupców i mieszkańców na 10 lat od połowy cła w Krakowie, Żmigrodzie, Wojniczu i Rabie. Drugi przywilej z 11 IV 1368 roku ustanawiał doroczny ośmiodniowy jarmark od piątku przed Zielonymi Świątkami do następnego piątku oraz uwolnił przybywających na niego kupców od ceł na wszelkie towary. Drugi jarmark w Sanoku odbywał się 8 września każdego roku, czyli w dzień Narodzenia NMP. Trzeci jarmark, który król Zygmunt I ustanowił 23 IX 1515 roku, miał miejsce w dniu św. Fabiana i Sebastiana, czyli 20 I każdego roku.

Król Zygmunt I wydał także przywilej w 1512 roku, który pozwalał na handel z miastami na Śląsku z wyjątkiem Wrocławia. Kupcy sanoccy utrzymywali stosunki kupieckie z różnymi handlarzami. Często też jeździli do innych miast na targi. Sanok należał do ważnych ośrodków handlu końmi i bydłem, a na targach nie raz dochodziło do kradzieży, rozbojów, handlowania końmi i bydłem, ale także do ukrywania przestępców.

Mieszczanie zazwyczaj utrzymywali się z rolnictwa.

Sanoka nie omijały jednak nieszczęścia. W 1352 roku przez miasto przeszła wyprawa wojenna węgierskiego króla Ludwika przeciwko książętom litewskim. W 1457 roku wybuchł pożar, a w 1467 roku nadeszła zaraza. Podczas pożaru w 1470 roku spłonęły dokumenty z przywilejami, a w pożarze z 1514 roku miasto zostało doszczętnie zniszczone. W 1872 roku, kiedy w karczmie koło klasztoru franciszkanów wybuchł pożar, zakupiono sprzęt gaśniczy i założono Ochotniczą Straż Pożarną.

W historii Sanoka znane są dwa odciski pieczęci miasta. Wizerunek św. Michała Archanioła znajdował się zarówno na nich, jak i na herbie. Przede wszystkim dlatego, że w Sanoku istniał kościół parafialny pod jego wezwaniem.

Zdarzało się, że Sanok odwiedzali polscy królowie. Dwa razy do miasta przyjechał Kazimierz Wielki, a wielokrotnie bywał tutaj Władysław Jagiełło. Z tym ostatnim monarchą wiąże się pewna historia. Jagiełło w dniu 2 maja 1417 roku spotkał się w Sanoku z Elżbietą Granowską, córką wojewody sandomierskiego. To tutaj odbył się ich ślub udzielony im przez arcybiskupa lwowskiego. Okres panowania Władysława Jagiełły był bardzo pomyślny dla Sanoka, który rozwijał się gospodarczo i kulturalnie. Rozkwitały rzemiosła, kwitł handel i urządzano często jarmarki. Sprzedawano wyroby miejscowego rzemiosła. Z Węgier sprowadzano wino, bydło, konie. Sanok utrzymywał kontakty handlowe z kilkoma miastami słowackimi: Bardiowem, Humenem i Michalowcami. Po śmierci króla jego czwarta żona, Zofia Holszańska przyjeżdżała do Sanoka każdego roku. W czasie swojego pobytu przebywała w pomieszczeniach cubiculum reginale, troszczyła się o stan budowli, wystawiała przywileje i przyjmowała gości. Do swojej śmierci w 1461 roku sprawowała najwyższe sądownictwo nad mieszkańcami Sanoka i okolic. W tym czasie funkcje kasztelana i starosty sanockiego sprawował Piotr ze Smolic, a po nim te stanowiska przejął Jan Kuropatwa z Łańcuchowa, Wojciech z Michowa, Mikołaj Pieniążek z Witowic, Stanisław Pieniążek, Jakub Pieniążek, Mikołaj i Klemens Kamienieccy, Stanisław Szafraniec z Pieskowej Skały, Stanisław z Pilicy, Mikołaj Wolski, Piotr Zborowski, Sebastian Lubomirski, Mikołaj Cikowski, Jerzy Mniszech. Przedstawiciele rodziny Mniszchów sprawowali funkcję starosty sanockiego do końca Rzeczpospolitej szlacheckiej.

W XV i XVI wieku wzrosła ranga kulturalna miasta, dzięki dwóm wybitnym postaciom. Pierwszą z nich był Grzegorz z Sanoka - profesor poezji klasycznej, arcybiskup lwowski, wychowawca synów królewskich, jeden z największych myślicieli renesansu. Drugą postacią był Jan Grodek - profesor wydziału prawa krakowskiej wszechnicy.

Król Zygmunt Stary wydał pozwolenie na budowę wodociągu w Sanoku w 1510 roku. W 1602 roku ze starostwa sanockiego wyodrębniono tenutę krośnieńską, co spowodowało, że starostwo straciło swoją pozycję i znaczenie. W 1657 roku Sanok zaatakowały oddziały Jerzego Rakoczego pod dowództwem Ispana. Miasto zdołało się obronić. Pod koniec XVII wieku Sanok uchodził za miasto biedniejsze od Krosna, Leska, Rymanowa i Brzozowa. W 1772 roku po I rozbiorze Rzeczpospolitej Sanok znalazł się pod zaborem austriackim. W 1798 roku ukończono przebudowę sanockiego zamku i tym samym miasto stało się siedzibą cyrkułu i ośrodkiem władz administracyjnych. W 1794 roku wybuchł pożar, który zniszczył część drewnianej zabudowy centrum miasta.

Pod koniec XVIII wieku miasto liczyło półtora tysiąca mieszkańców, w tym ponad 300 Żydów. W 1809 roku utworzono w Sanoku na wieść o zbliżających się do Galicji wojskach księcia Józefa Poniatowskiego polskie władze, przepędzono wojskową załogę Austriaków, a powstańcy zajęli zamek. Niestety Poniatowski nie dotarł do Sanoka, a żołnierze austriaccy zaczęli oblegać zamek. Polskim powstańcom udało się uciec przed zaborcami dróżką prowadzącą po stromej skarpie. Przeszli na drugi brzeg Sanu i tym samym uniknęli kary. Na pamiątkę tego wydarzenia umieszczono przy schodach prowadzących z Podzamcza na ulicę Zamkową tablicę pamiątkową.

W 1846 roku prowadzono działalność konspiracyjną i agitacyjną, którą przerwała rabacja chłopska paraliżująca działania mieszkańców. W 1848 roku do miasta dotarły hasła Wiosny Ludów. Utworzono wtedy Radę Narodową i Gwardię Narodową, a niektórzy mieszczanie uczestniczyli w powstaniu węgierskim. Sanoczanie uczestniczyli także w Powstaniu Styczniowym, a po klęsce powstańców w Galicji schronienie znaleźli uczestnicy z zaboru rosyjskiego m.in. Lipiński i Beksiński, założyciel pierwszego zakładu przemysłowego w Sanoku.

W II połowie XIX wieku wzrosło znaczenie miasta, które należało do jednych z najbardziej rozwiniętych w Galicji. W 1857 roku utworzono szpital obwodowy, a w 1867 roku Sanok stał się siedzibą powiatu politycznego. Z kolei w 1870 roku został stolicą powiatu autonomicznego. W tym czasie mieszkało tutaj 64 tysiące osób i istniało 131 osad. Starostami do I wojny światowej w następującej kolejności byli: Tytus Lewandowski, Leon Studziński, Ferdynand Pawlikowski, Antoni Pragłowski i Kazimierz Waydowski. W 1866 roku miasto liczyło 2813 mieszkańców, w tym 1418 Żydów, 207 grekokatolików, 4 protestantów i 1 osobę prawosławną.

W 1867 roku w Sanoku utworzono Dyrekcję Skarbu dla sześciu powiatów, zaś po 1872 roku straż ogniową. W 1887 roku powołano Sąd Obwodowy, a w 1880 roku powstało pierwsze gimnazjum. Wzrost znaczenia miasta nastąpił po wybudowaniu kolei do Przemyśla i Lwowa oraz przez Stróże do Tarnowa i Krakowa. Przed uruchomieniem linii kolejowej w mieście znajdowała się stacja pocztowo-dyliżansowa. W 1872 roku poczmistrzem był Ksawery Topolicki, któremu podlegało 3 oficjantów pocztowych, 3 stajennych i 4 konduktorów. W Sanoku znajdowała się siedziba garnizonu wojskowego. Przed wybuchem I wojny światowej swoją służbę wojskową pełniło tutaj 1200 żołnierzy.

Koniec XIX wieku to rozwój przemysłu naftowego w najbliższej okolicy Sanoka. Inwestorzy naftowi lokowali swoje zyski w sanockich bankach, a w obrębie miasta wznosili okazałe domy. W 1897 roku mieszkało tutaj 5761 osób, w tym 1908 katolików, 810 grekokatolików, 3055 Żydów i 8 protestantów. W 1903 roku powołano do życia Towarzystwo Upiększania Miasta Sanoka.

W Sanoku powstało również Polskie Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół". Jego inicjatorem był Karol Zaleski, młody lekarz i społecznik. Pierwsze zebranie członków odbyło się 28 czerwca 1889 roku. Wybrano wtedy zarząd Towarzystwa: dr Karola Petelenza, dyrektora gimnazjum, dr Jana Radka, lekarza powiatowego, Romana Vetulani, profesora gimnazjum, Stanisława Biegę, Feliksa Giela, Ignacego Morawieckiego, Karola Zaleskiego, Kazimierza Lipińskiego, Albina Świtalskiego, Tytusa Lemera i Ludwika Salo. W pierwszym roku istnienia do Towarzystwa należało 43 osoby. "Sokół" nie miał własnej sali. Na użytek członków udostępniano salę w gimnazjum. Piętnaście uczennic Towarzystwa korzystało z sali specjalnie dla nich przeznaczonych. W dniu 4 lipca 1890 roku reprezentanci "Sokoła": Feliks Giela i Stanisław Biega uczestniczyli w uroczystościach złożenia prochów Adama Mickiewicza na Wawelu. Sanoczanie brali udział w zlotach słowiańskich w Pradze w 1891 roku i Zagrzebiu w 1906 roku. Poza tym uczestniczyli w zlotach polskich we Lwowie i Krakowie. W 1900 roku Towarzystwo Gimnastyczne otrzymało nowy obiekt wraz z czytelnią, biblioteką i salą widowiskową, zbudowany dzięki mieszkańcom Sanoka. Blisko znajdowały się również boiska i kręgielnia. W nowym budynku organizowano wieczornice, spotkania, imprezy patriotyczne. Członkowie "Sokoła" uczestniczyli także w różnych wycieczkach. Przed I wojną światową należało do Towarzystwa około 300 osób.

"Drużyny Bartoszowe" w Sanoku powstały w sierpniu 1911 roku. W 1913 roku liczba sanockich druhów wynosiła 176 osób. Ich dowódcą został Bronisław Prugar-Ketling z Trześniowa, późniejszy generał kampanii wrześniowej w 1939 roku. Komendantem Chorągwi Sanockiej był Bronisław Tustanowski. Druhowie uczestniczyli w ćwiczeniach sprawnościowych i wojskowych, w imprezach patriotycznych. Poza tym krzewili oświatę i kulturę.

W 1912 roku utworzono oddział Związku Strzeleckiego. Jego członkami byli głównie pracownicy Fabryki Wagonów. Wszyscy otrzymali mundury, a część dostała nawet karabiny. W niedziele i święta odbywały się zajęcia teoretyczne i ćwiczeniowe. W 1912 roku powstała VII Drużyna Strzelecka. W tym czasie ludność ukraińska tworzyła własne organizacje. Na przykład w 1913 roku do życia powołano Towarzystwo Ukraińskie Strzelców Siczowych.

Przed wybuchem I wojny światowej mieszkało w Sanoku ponad 10 tysięcy osób, w tym około 4 tysięcy Żydów i 1200 Ukraińców.

W dniu 26 września 1914 roku miasto zajęły oddziały rosyjskie, które zabierały mienie mieszkańców, dopuszczały się także gwałtów i mordów. W Sanoku obowiązywała godzina policyjna. Rosjanie wyłapywali członków organizacji patriotycznych. W czasie walk z oddziałami austriackimi najwięcej ucierpiała ludność cywilna. Okupacja rosyjska trwała do 11 maja 1915 roku. W tym czasie w mieście panował głód i epidemie tyfusu. Postępowało ogólne wyniszczenie. Okupacja austriacka nie okazała się lepsza. Austriaccy żołnierze rekwirowali zboże, bydło, żywność, a do wojska wcielano coraz młodszych mężczyzn. Sanok stał się punktem koncentracji wojsk, o czym wspomina Jarosław Haszek w swojej słynnej książce o przygodach "dobrego wojaka Szwejka". W dniu 1 listopada 1918 roku rozkolportowano odezwę podpisaną przed komendanta Wojsk Polskich w powiecie Antoniego Kurki, która informowała o przejęciu władzy w mieście. 54 Pułk Piechoty C.K. przeszedł pod polską komendę. W tym czasie rozpoczęły się walki z ZURL-em. W obawie przed atakami oddziałów ukraińskich w Sanoku powstał 3 Baon Strzelców Sanockich i zorganizowano Straż Obywatelską. Sanocka Fabryka Wagonów wykonała pociąg pancerny "Kozak" dla ochrony szlaków kolejowych.

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, Sanok stał się jednym z największych ośrodków gospodarczych na Podkarpaciu. Jako siedziba powiatu liczył sobie ponad 100 tysięcy mieszkańców. W 1931 roku w granice administracyjne miasta włączono Posadę Olchowską. W tym samym roku przeprowadzono elektryfikację Sanoka. W 1937 roku uruchomiono pierwszą część gazociągu, zaś w 1939 roku zakończono pierwszy etap kanalizacji ulic.

W latach 1931-1935 wybudowano i uruchomiono fabryki gumy i akumulatorów, które sfinansował Karol Schmidt z Wiednia. Dzięki nim zmniejszyło się bezrobocie, a pracę zyskało 1200 osób. W mieście funkcjonowała także fabryka obrabiarek, która produkowała sprzęt na potrzeby wojska, fabryka Beksińskiego "Sanowag", wytwórnia wagonów towarowych i osobowych, w której pracowało 2 tysiące osób, fabryka ślusarska, fabryki pończoch i trykotaży, świec, wódek, octu, młyn i cegielnia. Żydzi opanowali sanocki handel.

W latach 30 XX wieku w Sanoku istniało 6 szkół powszechnych, Gimnazjum Kupieckie, Seminarium Nauczycielskie Żeńskie, Państwowe Gimnazjum Męskie im. Królowej Zofii, Prywatne Gimnazjum Żeńskie im. Emilii Plater. W tym czasie miasto mogło pochwalić się następującymi organizacjami: Towarzystwem Gimnastycznym "Sokół", Towarzystwem Szkoły Ludowej, Związkiem Harcerstwa Polskiego, Katolickim Związkiem Młodzieży Rękodzielniczej i Przemysłowej, Towarzystwem Polskiej Ochronki Dzieci Chrześcijańskich, Podhalańską Ochotniczą Strażą Pożarną oraz innymi organizacjami turystycznymi i sportowymi. Oprócz polskich organizacji w Sanoku istniały także organizacje ukraińskie i żydowskie. W 1934 roku powstało z inicjatywy starosty powiatu sanockiego, Bolesława Skwarczyńskiego Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Sanockiej, które potem utworzyło Muzeum Ziemi Sanockiej. Współorganizatorem Towarzystwa był Aleksander Rybicki, który później objął stanowisko kustosza muzeum.

Do najważniejszych sanockich czasopism zaliczono: Tygodnik Ludowy, Sanoczanin, Ziemia Sanocka, Słowo Podkarpackie, Gospodarz, Bóg i Ojczyzna. Wydawano też gazety ukraińskie i żydowskie.

Do wybitnych sanockich postaci należeli: ukraiński malarz - Leon Getz, wybitny poeta hebrajski - Benjamin Katz, współpracujący z Melchiorem Wańkowiczem - Marian Kister, malarz - Władysław Lisowski, propagator Sanockiego - Edmund Słuszkiewicz.

W mieście znajdowały się cenne księgozbiory, które należały w większości do prywatnych kolekcjonerów i bibliofilów. Funkcjonowała biblioteka.

W dniu 9 września 1939 roku do Sanoka wkroczyli niemieccy żołnierze. Aresztowano burmistrza Maksymiliana Słuszkiewicza, którego wywieziono do Niemiec i zamordowano. W mieście powołano zarząd miejski, w którego skład weszli tylko Ukraińcy. Wiele stanowisk urzędniczych objęli właśnie oni. Okupanci specjalnie dla nich utworzyli przedstawicielstwo "Ukrainischer Volksrat". W latach 1939-1944 przez sanockie więzienie przewinęło się blisko 10 tysięcy osób. Ponad półtora tysiąca wywieziono do obozów koncentracyjnych i na przymusowe roboty do Niemiec, a co najmniej 300 osób zginęło w miejscach straceń.

W Sanoku ruch oporu funkcjonował od grudnia 1939 roku. W 1943 roku komendantem obwodu AK Sanok został kapitan Adam Winogrodzki, ps. "Korwin", "Ordon". Organizacja AK wprowadziła do służby więziennej kilku swoich członków. Wśród nich Polaka, Rudolfa Probsta, który po dekonspiracji w 1944 roku uciekł do partyzantki. Dla ruchu oporu pracowali Nestor Kiszka "Neron" i Piotr Dudycz. Oboje pomagali więźniom politycznym, dostarczając im żywność i leki. Przekazywali grypsy i informowali o przebiegu śledztwa. Przesłuchiwanie więźniów odbywało się w budynku Sicherheispolizei przy ul. Gregstrasse 5. Wśród oprawców, którzy słynęli z okrucieństwa był renegat i zwyrodnialec - Skrzypski ps."Parkaniarz", syn ukraińskiego popa, nacjonalista i faszysta - Leo Humeniuk oraz Johann Lipski-Linde ps."Słonecznik". Więzienie mieściło się przy ulicy Goeringstrasse, czyli dzisiejszej ulicy Kościuszki. W dniu 7 lipca 1942 roku z celi numer 27 udało się uciec trzem członkom ZWZ AK: Tadeuszowi Cyganowi ps."Zrucki", ppor. Sylwestrowi Bełzie i Bronisławowi Nowakowi ps. "Brzoza". W ucieczce pomagał im strażnik Feliks Nitecki, członek AK, który wraz z nimi uciekł w obawie przed dekonspiracją. Niektórym zatrzymanym udawało się zbiec z miejsca egzekucji. W ten sposób w 1944 roku ocalał listonosz z Ropienki i członek AK - Michał Pałasz, którego przetrzymywano i torturowano w sanockim więzieniu od czerwca do końca lipca 1944 roku.

W dniu 5 lipca 1940 roku żołnierze niemieccy rozstrzelali na wzgórzu Gruszka blisko Leska sanockich więźniów. Jesienią 1942 roku wymordowano sanockich Żydów. Wielu mieszkańców Sanoka trafiło do obozów koncentracyjnych, niektórzy zginęli w walce z okupantem.

W czasie okupacji hitlerowscy żołnierze niszczyli wszelkie ślady kultury narodowej, zburzyli pomnik Tadeusza Kościuszki, wywieźli księgozbiory bibliotek, cenne zabytki Muzeum Ziemi Sanockiej. Istniał w mieście hitlerowski obóz jeniecki, który początkowo spełniał rolę rejonu zbiórki przed wysyłką na roboty przymusowe do Niemiec, później grupowano w nim radzieckich jeńców wojennych. Trzecią częścią jeńców byli inwalidzi i kaleki.

W mieście prowadzono tajne nauczanie. Nauczycielami byli: Jadwiga Zaleska, Aleksandra Hrycaj, Zofia Skołozdro, Jan Świerzowicz, Stanisław Stankiewicz i Józef Stachowicz.

W dniu 3 sierpnia 1944 roku do Sanoka wkroczyły oddziały radzieckie. Przed wycofaniem się żołnierze hitlerowscy zniszczyli fabryki wagonów, gumy, akumulatorów, uszkodzili urządzenia wodociągowe i elektryczne. Po zakończeniu działań wojennych rozpoczął się żmudny proces usuwania szkód wojennych. Załoga fabryki wagonów samorzutnie zaczęła odbudowywać swój zakład. Swoją działalność wznowiły szkoły, placówki handlowe i usługowe. Powoli powracał dawny rytm życia.

W okresie walk z UPA, Sanok pełnił przez trzy lata funkcję miasta przyfrontowego. W tutejszych koszarach stacjonowała 8 Dywizja Piechoty.

Symbolem walki z władzą komunistyczną był Antoni Żubryd, żołnierz II wojny światowej i więzień hitlerowski.

Po wojnie Sanok znajdował się w ruinie gospodarczej. Nie działał żaden zakład przemysłowy. Wodociągi zniszczono, nie było światła elektrycznego, brakowało żywności. W 1939 roku liczba mieszkańców wynosiła 17 tysięcy osób. W 1944 roku ta liczba zmniejszyła się do niespełna 10 tysięcy osób. W czasie wojny eksterminowano 5 tysięcy Żydów. Z 1590 Ukraińców przeżyło ponad pół tysiąca, których wysiedlono w czasie akcji "Wisła". W 1948 roku Sanok liczył blisko 12 tysięcy mieszkańców.

W latach 1950-1955 wybudowano szpital, most wiszący na Sanie, bloki mieszkalne, przebudowano kanalizację i uregulowano potoki. W 1953 roku powstała rzeźnia. W 1965 roku swoją działalność rozpoczęła fabryka przyczep na Zasławiu. W kolejnych latach zmodernizowano i przebudowano centrum, powstało wiele nowych obiektów handlowych, usługowych, administracyjnych. Zbudowano nowe arterie komunikacyjne (małą obwodnicę "sanostradę", dwupasmową drogę wylotową w stronę Krosna i Rzeszowa), chodniki, zainstalowano oświetlenie uliczne, założono nowoczesną centralę telefoniczną, utworzono dwa ujęcia wody pitnej, uruchomiono kanalizację, kolektory sanitarne, oczyszczalnię ścieków, centralną kotłownię, dostarczano energię cieplną do osiedli mieszkaniowych. Powstały nowe osiedla: Ciegielniana, Waryńskiego, Traugutta, Robotnicza, Dąbrowskiego. Liczba mieszkańców przekroczyła 40 tysięcy osób.

Po wojnie dzięki społecznym inicjatywom zbudowano sztuczne lodowisko z zapleczem na ul. Mickiewicza (dzisiaj parking), korty tenisowe z budynkiem klubowym (dzisiaj zburzony). Utworzono ośrodek sportowo-rekreacyjny z basenem kąpielowym i krytą pływalnią, boiska sportowe, sztucznie mrożony tor do jazdy szybkiej na łyżwach. Powstał stadion piłkarski dla klubu sportowego i hala sportowa. Drużyna hokejowa, piłkarska "Stal Sanok" i łyżwiarska klubu "Górnik" odnosiły sukcesy w zawodach sportowych.

Na ulicy Jagiellońskiej swoją działalność rozpoczęła restauracja "Karpacka", a na ulicy Kościuszki restauracja "Parkowa". Powstały dwie stacje paliw, stacja obsługi samochodów. Uporządkowano park miejski. W tym czasie powstawały nowe szkoły podstawowe, średnie, żłobki, przychodnie lekarskie.

Wybudowano też dwa mosty na Sanie, kładkę dla pieszych nad torami kolejowymi w rejonie głównej stacji PKP. Odnowiono obiekty zabytkowe, uporządkowano sanocki rynek i skarpę staromiejską.

W Sanoku działały następujące fabryki: Sanocka Fabryka Autobusów "Autosan S.A." z 1832 roku, Fabryka Gumy na Zasławiu, w której produkowano pasy transmisyjne, pasy klinowe, węże wagonów ssące, zabawki, artykuły sanitarne, dętki, opony, maski przeciwgazowe, Fabryka Akumulatorów Oskara Schmidta, która w czasie wojny pełniła funkcję magazynu broni, Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska, Zakłady Przemysłu Mięsnego "Beff-San", Sanocki Zakład Górnictwa Nafty i Gazu.

W 1990 roku w wyborach do samorządu wyłoniono Radę Miasta, która uchwaliła statut Sanoka, wzór herbu miasta oraz podzieliła organ miejski na siedem dzielnic. Sanok stał się założycielem i członkiem reaktywowanego Związku Miast Polskich i Związku Zdrowych Miast.

Miasto powoli zaczynało się rozwijać. Jego dogodne położenie sprzyjało rozkwitowi turystyki. Powstawały nowe miejsca noclegowe, muzea, zagospodarowano brzegi Sanu, tworząc ośrodek sportowo-rekreacyjny "Błonie", wybudowano nową halę targową, obwodnicę "północną". Ograniczono równocześnie zanieczyszczenia przemysłowe i komunalne.

Powstawały ośrodki kultury tj. Sanocki Dom Kultury - organizator Dni Muzyki Wokalnej im. Adama Didura, Zakładowy Dom Kultury "Autosanu", Młodzieżowy Dom Kultury, Klub Górnika Naftowca, Miejska Biblioteka Publiczna im. Grzegorza z Sanoka, przy której znajduje się pomnik jej patrona, Towarzystwo Rozwoju i Upiększania Miasta Sanok. Zaczęto wydawać Rocznik Sanocki.

Na uwagę w Sanoku zasługuje Muzeum Historyczne, które zawiera kolekcję ikon i malarstwo Zdzisława Beksińskiego. Sąsiaduje z nim budynek dawnego zajazdu z lat 1775-1799, gdzie mieściła się również apteka i odwach. Dzisiaj jest to budynek administracyjny Muzeum Historycznego. W miejscu spalonej i rozebranej przez Niemców synagogi stoi duży blok mieszkalny. Świątynia żydowska, która zachowała się do czasów współczesnych pochodzi z 1867 roku i mieści Archiwum Państwowe.

Murowana cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Świętej Trójcy z 1784 roku obecnie pełni funkcję Soboru Archikatedralnego - prawosławnej diecezji przemysko-nowosądeckiej z siedzibą w Sanoku. Obok stoi murowana dzwonnica z 1827 roku i plebania z lat 1905-1908. Pierwsza pisemna wzmianka o świątyni greckokatolickiej pochodzi z 1429 roku. Blisko cerkwi znajdowała się tzw. Brama Niżna lub Dynowska z 1550 roku, która strzegła drogi na Mrzygłód. Niżej istniała kaplica katolicka pod wezwaniem św. Jadwigi z końca XVII wieku. Browar Tchorznickich i zajazd przy drodze do Mrzygłodu mieści w sobie dzisiaj biura i pracownie Muzeum Budownictwa Ludowego.

W Sanoku znajduje się kilka starych kamienic. Wśród nich dom Gościńskich z XIX wieku, willa Zaleskich z końca XIX wieku, "Dom Eichlów" będący budynkiem Towarzystwa "Beskid" z końca XIX wieku, "Dom pod Atlasem", czyli kamieniczka Kruszelnickich z początku XX wieku, willa dr Domańskiego z II połowy XIX wieku, murowany dworek Dydyńskich z XIX wieku, willa z wieżyczką z 1903 roku oraz willa Wilhelma Szomka, sanockiego architekta z II połowy XIX wieku, w której teraz mieści się siedziba Miejskiej Biblioteki Publicznej.

Sanocki Dom Kultury znajduje się w Domu Żołnierza, który wybudowano w 1924 roku, zaś w murowanym "Domu Mansjonarzy", który powstał przed 1730 roku mieści się Młodzieżowy Dom Kultury.

Na placu św. Jana stał pomnik Kościuszki odsłonięty 28 września 1902 roku, a zniszczony przez Niemców w kwietniu 1941 roku.

Park Miejski im. Adama Mickiewicza założono w Sanoku w 1896 roku.

W Sanoku rynek zachował swój układ urbanistyczny. Ratusz Miejski pochodzi z końca XVIII wieku. Dwa wcześniejsze zostały zniszczone przez pożary w 1680 i 1765 roku. Rynek otaczają kamieniczki z XIX wieku, a gmach Urzędu Miasta powstał w latach 1875-1880. Wcześniej w jego budynku znajdowała się Rada Powiatu. Na rynku mieści się również kościół i klasztor oo. Franciszkanów z lat 1632-1640. Niedaleko swoją siedzibę ma PTTK i dom "Jad Charuzim" z XIX wieku należący do gminy żydowskiej.

Sanocki Deptak otaczają kamieniczki z XVIII, XIX i XX wieku, a na jednej z ławek można zobaczyć pomnik Dobrego Wojaka Szwejka. Przy schodach o nazwie Serpentyny znajduje się "Brama Węgierska".

Sanockie Arkady zwane "Ramerówką" kiedyś mieściły Czytelnię Mieszczańską otwartą 16 grudnia 1866 roku, dzisiaj znajduje się tutaj Klub Górnika i Centrum Informacji Turystycznej. Budynek pobliskiego banku wzniesiono w 1937 roku, a przed II wojną światową swoją siedzibę miała w nim Komunalna Kasa Oszczędności. Naprzeciwko znajduje się budynek sądu z II połowy XIX wieku jako c.k. Sąd Okręgowy.

Pierwsza wzmianka o parafii łacińskiej pochodzi z 1384 roku. Kościół parafialny pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego wybudowano przy placu św. Michała. Na samym placu za czasów ruskich istniał drewniany kościół. Wcześniejszy pod wezwaniem św. Michała Archanioła spłonął w 1783 roku.

Anna Twardy
www.wbieszczadach.net Bieszczadzki Portal Turystyczny
Opis na podstawie następujących książek:
Bata A., Sanok i okolice, Krosno 2001,
Fastnacht A., Sanok. Materiały do dziejów miasta do XVII wieku, Brzozów 1990,
Skowroński M., Skowrońska-Wydrzyńska A., Góry Sanockie. Przewodnik i słownik historyczny, Sanok 2005.

DSC07136

 

 1-DSC08975

 

DSC01466

 

DSC06970

 

DSC06977

 

DSC01832

 

Jak dojechać

 

 Baza Noclegowa

 

Szlaki turystyczne

 

Trasy Rowerowe

 

Ciekawe miejsca

 

Zabytki

 

 Cerkwie, Kościoły i Cmentarze

 

Informator

 

Czytany 20259 razy Ostatnio zmieniany piątek, 27 grudzień 2013 21:52
piotr

Przewodnik górski beskidzki ( nr leg. 469/07), przewodnik Bieszczadzkiego Parku Narodowego. Odznaczony medalem "ZASŁUŻONY DLA TURYSTYKI" przez Ministra Sportu i Turystyki w 2009r. Wiceprezes Okręgu Bieszczadzkiego Ligi Ochrony Przyrody i członek zarządu Stowarzyszenia Przewodników Turystycznych "Karpaty". Koordynator regionalny punktu konsultacyjnego Porozumienia Karpackiego "Karpaty Naszym Domem" na obszarze województwa podkarpackiego.

Strona: www.przewodnik-bieszczady.pl
Więcej w tej kategorii: « Trepcza Mrzygłód »
Pogoda Cisna z serwisu

Najbliższe wydarzenia

Brak wydarzeń

Facebook

Nasz kanał YouTube

Artykuły

Atrakcje w Bieszczadach

Ciekawe miejsca w Bieszczadach

Cerkwie, koscioły i cmentarze w Bieszczadach

Szlaki turystyczne w Bieszczadach

Szlaki rowerowe w Bieszczadach

Trasy samochodowe w Bieszczadach

Zabytki w Bieszczadach

Fauna bieszczadów

Flora bieszczadów

Ciekawostki

Ciekawi ludzie w Bieszczadach

 

Kontakt

Bieszczadzki Portal Turystyczny wbieszczadach.net Redaktor Naczelny Piotr Kutiak 663 740 066
 Potrzebujesz reklamy? ZADZWOŃ502 920 384