Miejscowości

Wiadomości

sobota, 02 listopad 2013 14:44

Załuż

Napisał 
Oceń ten artykuł
(1 Głos)

Załuż jest miejscowością położoną na wysokości 300-310 m n.p.m. i zalicza się do jednych z najstarszych w Bieszczadach. Wieś, która leży u stóp Gór Słonnych, w dolinie rzeki San i potoku Wujski, otaczają wzgórza Paproci (503 m n.p.m.) i masywu Granickiej (575-465 m n.p.m.). Załuż jest usytuowany przy starym szlaku handlowym, który prowadzi z Sanoka na wschód doliną Sanu. Dzisiaj to miejscowość położona u zbiegu dróg Sanok-Bircz i Sanok-Łukawica, ze starą stacją kolejki przemysko-łupkowskiej. Południowa część wsi leży na lewym brzegu Sanu.

Archeolodzy znaleźli we wsi ślady osadnictwa z epoki brązu, epoki żelaza i cmentarzysko z okresu rzymskiego, w tym monetę Hadriana, którą znaleziono przed II wojną światową w trakcie prac przy poszerzaniu drogi prowadzącej z Załuża do Łukawicy i Leska. Natrafili na nią robotnicy, którzy odkryli paleniska. Grupa badawcza K. Żurowskiego znalazła oprócz monety także jeden grób. Od I do IV wieku istniała tutaj osada handlowa.

Nazwa wsi wywodzi się od określenia "za ługom", czyli polskie "za łęgiem", "za łąką". Jako własność prywatna wielokrotnie zmieniała swoich właścicieli. Przez 150 lat należała do Kmitów, od 1580 roku do Stadnickich, następnie do Mniszchów. Od 1731 roku jej właścicielami stali się Ossolińscy, zaś od 1799 roku Krasiccy. W I połowie XIX wieku wieś należała do Zatorskich, natomiast pod koniec XIX wieku nabył ją Adam Wiktor, a część Załuża należała do 3 innych właścicieli. W okresie międzywojennym cała wieś stała się własnością Wiktorów, którzy dużą część majątków zaczęli sprzedawać chłopom.

Załuż jako taki został założony około 1433 roku w dobrach rodziny Kmitów. W tym roku w dokumentach wymienia się nazwę "de Zalusza". Z kolei w 1476 roku nazwa osady brzmiała "Zaluze". W dokumentach z 1480 roku wspomina się o dużych łąkach i pastwiskach zwanych "skothnyca", które ciągły się aż do Sanu. Prawdopodobnie wieś powstała w oparciu o prawo ruskie, jeszcze za czasów książąt ruskich przed 1340 rokiem. W XV wieku miejscowość graniczyła z Hołuczkowem, a jej tereny obejmowały obszar obecnej wsi Wujskie. W 1526 roku wybudowano młyn. Jego istnienie odnotowano też w II połowie XIX wieku.

W 1672 roku, podobnie jak na inne wsie, na Załuż napadli Tatarzy. Mieszkańcy trafili do niewoli, zaś zabudowę spalono. Ocalały tylko trzy domy. Wkrótce miejscowość została odbudowana i ponownie zaludniona. W 1816 roku Załuż liczył 50 domów i 95 rodzin, łącznie 389 osób. Wśród mieszkańców naliczono 194 kobiety i dziewczęta oraz 198 mężczyzn, w tym 80 żonatych, 115 nieżonatych i wdowców. Mieszkało tutaj 2 urzędników, 1 komornik, 41 chłopów zdolnych do pełnienia służby wojskowej, 51 - niezdolnych. Chłopców do lat 14 było 80, natomiast młodzieńców w wieku od 15 do 17 lat - 16. Mieszkańcy hodowali 17 koni (1 ogiera, 6 wałachów, 6 klaczy i 4 źrebaki), 83 krowy i 50 wołów. Po I wojnie światowej w Załużu mieszkało 832 osoby w 137 domach. Według spisu z 1921 roku żyło we wsi 903 mieszkańców, w tym 690 Rusinów, 182 Polaków i 31 Żydów. Istniało 143 domy. Dziesięć lat później liczba gospodarstw zwiększyła się do 162, zaś mieszkańców do 1002 osób. Po zakończeniu II wojny światowej w 1946 roku ludność ukraińską wysiedlono do ZSRR, a w maju 1947 roku na Ziemie Odzyskane. Wieś opustoszała, ale po pewnym czasie pojawili się nowi osadnicy. Dzisiaj Załuż liczy 99 domów i około 330 mieszkańców.

Dużą rolę w życiu wsi odegrała budowa linii kolejowej z Zagórza do Przemyśla w 1872 roku. Załuż zaczął rozwijać się gospodarczo, a mieszkańcy mieli możliwość dojeżdżania do pracy. Pociągi towarowe ułatwiały wywóz płodów rolnych i drewna. W 1890 roku wybudowano szkołę, którą ufundował Adam Wiktor. W XIX wieku w Załużu istniała gajówka pilnująca lasu "Malinki". W tym czasie Krasiccy osadzili we wsi rzemieślników różnych specjalności. Niegdyś powyżej zabudowań dworskich działała cegielnia parowa, po której pozostało wielkie "wyrobisko" w pobliżu alei prowadzącej do dworu z Sanoka. Aleję zbudowano i założono w latach 80 lub 90 XIX wieku. Przed I wojną światową w Załużu wybudowano tartak i młyn. Powyżej mostu "austriackiego" stała kuźnia Andrzeja Bernasiewicza. Maciej Bernasiewicz wykonywał usługi murarskie, a za potokiem, blisko szkoły mieszkał garncarz. Za szkołą na małym potoku swój zakład prowadził rymarz Słotołowicz. Powyżej zakładu istniała kuźnia do I połowy XX wieku.

W latach zaborów i po I wojnie światowej willa Gąsiorowskich pełniła rolę urzędu pocztowego, w którym pracowali właściciel i Bazyli Kaszycki. W latach 30 XX wieku budynek stał się pensjonatem o nazwie "Paproć", który prowadziła pani Gromadzka.

W okresie międzywojennym w miejscu zwanym "Bukowina" działała kopalnia pirytu, sztolnia. W przeszłości w Załużu funkcjonował sklep u Raci, sklep Zarembiny, warsztat szewski Żyda Szmula, sklep z papierosami i tytoniem "Trafika", którego właścicielem był Żyd Moszko zajmujący się skupem i dystrybucją obwoźną mleka oraz przetworów mlecznych w Sanoku. Ciekawostką jest, że Mozes Schprecher miał psa, który przed II wojną światową wabił się "Hitler", zaś później nazwa jego imienia zmieniała się w zależności od panującej sytuacji politycznej.

W latach 1939-1940 trwała okupacja radziecka Załuża. Sowieci wykorzystywali tutejszych mieszkańców do budowy bunkrów wchodzących w skład umocnień nadsańskich. Oddziały radzieckie zajęły dwór. Po ataku III Rzeszy na Związek Radziecki, do miejscowości wkroczyli Niemcy. Po zakończeniu II wojny światowej z 30 na 31 grudnia 1945 roku na Załuż napadła sotnia "Burłaka", która zaatakowała stację kolejową, zabiła dwóch kolejarzy i spaliła pociąg towarowy z drewnem. Z kolei 12 lipca 1946 roku banderowcy uprowadzili z drogi i zamordowali młodego policjanta, Władysława Pelca. W wyniku wysiedleń jednostki UPA spaliły 40 opuszczonych gospodarstw, tylko dlatego, żeby nie trafiły w ręce Polaków.

Około 1600 roku zbudowano pierwszą cerkiew. Na początku XIX wieku istniał tutaj budynek diakoński. Siedzibą parafii greckokatolickiej wieś stała się pod koniec XIX wieku.

W 1930 roku rodzina Wiktorów wybudowała na rozstaju dróg, w miejscu karczmy, kościół rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Budynek karczmy z połowy XVIII wieku spłonął w 1915 roku.

Dzisiaj w Załużu znajduje się siedziba parafii rzymskokatolickiej, szkoła, dwa sklepy, świetlica wiejska. Niedaleko stacji kolejowej mieści się składnica drewna, w której można zobaczyć kloce wystawione na sprzedaż za duże pieniądze. W dawnym dziewiętnastowiecznym dworze z pozostałościami parku mieścił się ośrodek wypoczynkowy - obecnie jest on własnością prywatną. W Załużu zachował się także murowany pałac z XIX wieku, ogrody tarasowe i park krajobrazowy, który założyła rodzina Krasickich, a także murowane stajnie z XIX wieku, ruina murowanej kaplicy grobowej Wiktorów z II połowy XIX wieku, kilka starych domów z końca XIX wieku i początku XX wieku oraz krzyże przydrożne: Wiśniowskich, Solonów, Nahurskich, Gąsiorowskich i Zielińskich. Pamiątką po II wojnie światowej są betonowe schrony bojowe "Linii Mołotowa" i ruiny cmentarza żołnierzy słowackich. Bunkier-pomnik znajduje się naprzeciwko dworca PKP. Z Załuża prowadzi także kilka szlaków turystycznych, m.in. na Sobień i górę Przysłup.

Anna Twardy www.wbieszczadach.net Bieszczadzki Portal Turystyczny

Opis na podstawie następujących książek:

  1. Kryciński S., Pogórze Przemyskie. Słownik krajoznawczo-historyczny, Warszawa 1992,
  2. Orłowski S., Na bieszczadzkich obwodnicach. Część II. Mała obwodnica, Rzeszów 2009,
  3. Skowroński M., Skowrońska-Wydrzyńska A., Góry Sanockie. Przewodnik i słownik historyczny, Sanok 2005.

 

 

Jak dojechać

 

 Baza Noclegowa

 

Szlaki turystyczne

 

Trasy Rowerowe

 

Ciekawe miejsca

 

Zabytki

 

 Cerkwie, Kościoły i Cmentarze

 

Informator

 

Czytany 17953 razy
piotr

Przewodnik górski beskidzki ( nr leg. 469/07), przewodnik Bieszczadzkiego Parku Narodowego. Odznaczony medalem "ZASŁUŻONY DLA TURYSTYKI" przez Ministra Sportu i Turystyki w 2009r. Wiceprezes Okręgu Bieszczadzkiego Ligi Ochrony Przyrody i członek zarządu Stowarzyszenia Przewodników Turystycznych "Karpaty". Koordynator regionalny punktu konsultacyjnego Porozumienia Karpackiego "Karpaty Naszym Domem" na obszarze województwa podkarpackiego.

Strona: www.przewodnik-bieszczady.pl
Więcej w tej kategorii: « Zarszyn Zagórz »
Pogoda Cisna z serwisu

Najbliższe wydarzenia

Brak wydarzeń

Facebook

Nasz kanał YouTube

Artykuły

Atrakcje w Bieszczadach

Ciekawe miejsca w Bieszczadach

Cerkwie, koscioły i cmentarze w Bieszczadach

Szlaki turystyczne w Bieszczadach

Szlaki rowerowe w Bieszczadach

Trasy samochodowe w Bieszczadach

Zabytki w Bieszczadach

Fauna bieszczadów

Flora bieszczadów

Ciekawostki

Ciekawi ludzie w Bieszczadach

 

Kontakt

Bieszczadzki Portal Turystyczny wbieszczadach.net Redaktor Naczelny Piotr Kutiak 663 740 066
 Potrzebujesz reklamy? ZADZWOŃ502 920 384