Miejscowości

Wiadomości

sobota, 02 listopad 2013 14:56

Jaćmierz

Napisał 
Oceń ten artykuł
(2 głosów)

Jaćmierz jest miejscowością położoną u podnóża Pogórza Dynowskiego w odległości 5 km na północ od Zarszyna. Wieś leży przy drodze do Brzozowa.

Po raz pierwszy o Jaćmierzu wspomina się w 1390 roku w przywileju wydanym przez Władysława Jagiełłę, który tereny dzisiejszej Posady Jaćmierskiej przekazał Fryderykowi Myssnarowi z Miśni herbu Sulina za zasługi wojenne. W owym dokumencie wieś występuje pod nazwą Iaczimirscz, o której wzmiankuje się też w 1456 roku.

W zapiskach historycznych pojawiają się następujące nazwy miejscowości: Iaczimirz w XV wieku, Jaczimierz, Jaczymierz, Jacymierz, Jaczmirz w XV i XVI wieku, Iaczymyrz, Jacmierz i Jacimierz od XVI do XVIII wieku oraz Jaćmierz w XIX wieku. Nazwa Jaćmierz składa się z trzech członów "ja-ci-mir" i oznacza w języku staropolskim "ja ci tobie zgodę, przynoszę zapewniam". Nazwa wsi mogła wywodzić się również od jeńców jaćwieskich.

Możliwe, że wieś założyli książęta ruscy przed 1340 rokiem lub osada powstała za panowania Kazimierza Wielkiego po 1340 roku. Jaćmierz do 1390 roku był wsią królewską. Akt lokacyjny miejscowości nie zachował się. Po śmierci Fryderyka jego syn przyjął nazwisko Jaćmierski i założył przy oddanej mu wsi miasteczko Jaćmierz nad "Głębokim" potokiem. Na prawie niemieckim oparto układ przestrzenny miasteczka. Z rynku rozchodziło się sześć ulic: jedna w kierunku Wzdowa, druga w kierunku Bażanówki, dwie w kierunku Górek i Targowicy oraz dwie w kierunku Zarszyna. Wyznaczono miejsce na kościół i dom parafialny. Jaćmierz należał do miast, które posiadały równoległe rozplanowanie rozległego rynku.

Miasteczko nazwano Jacimirz, a wieś Posadą Jaćmierską. W tym czasie rozróżniano Posadę Górną i Dolną. Od 1447 do 1451 roku miasteczko tymczasowo znalazło się w posiadaniu Mikołaja Bielonki. Fryderyk odzyskał je 24 maja 1468 roku i sprzedał z Posadą i Bażanówką Mikołajowi Pieniążkowi z Witowic. W 1484 roku właścicielami klucza jaćmierskiego zostali jego dwaj synowie: Piotr i Jakub Pieniążkowie, którzy sprzedali Jaćmierz w 1486 roku Mikołajowi Frysztackiemu - wójtowi miasta Frysztak. Następnym właścicielem miasteczka został w 1492 roku Jan Amor Tarnowski, który podarował Jaćmierz z Posadami swojemu synowi, Janowi Amorowi Młodszemu w 1496 roku. Córka Jana Zofia wniosła Jaćmierz w posagu swojemu mężowi Feliksowi Szczęsnemu z Bóbrki Ligęzy. W rodzinie Ligęzów miasteczko pozostało do początku XVII wieku, kiedy to Zofia Ligęzianka wyszła za mąż za Samuela Stupeckiego. W ten sposób nowym właścicielem Jaćmierza została rodzina Stupeckich.

W Jaćmierzu mieszkali Polacy, Niemcy, Węgrzy i Rusini. W XV wieku żyło tutaj około 300 osób. Rozbudowa miasteczka i Posad nastąpiła na przestrzeni XV i XVI wieku. Drewno na budowę mieszkańcy uzyskiwali z lasów Beska i Odrzechowy. Rozwinęła się hodowla koni i bydła, powstawały nowe rzemiosła tj. szewstwo, tkactwo, stolarstwo i garncarstwo. Istniał tutaj browar.

Miasteczko uległo zniszczeniom w czasie najazdu tatarskiego na Ziemię Sanocką w 1624 roku oraz w trakcie najazdów Szwedów i Węgrów Rakoczego. Ocalało z tych wydarzeń około 20 domów, a ziemia leżała niezagospodarowana. Właściciel Jaćmierza, Samuel Stupecki w 1626 roku nadał mieszkańcom pewne wolności i przywileje. Podarował im dwa pastwiska o nazwach Błonie i Półanki oraz umożliwił korzystanie z łazienki zlokalizowanej za miasteczkiem. Jaćmierz posiadał wolną propinację wódki, miodu i piwa, korzystał z browaru dworskiego oraz z potrzebnego sprzętu i drzewa.

Po najazdach tatarskich przybyli na te tereny nowi osadnicy z Mazur i Polski Zachodniej. W 1699 roku mieszkało w Jaćmierzu i Posadzie Jaćmierskiej 646 osób. W 1787 roku żyło 967 katolików. W 1880 roku naliczono 1655 mieszkańców, w 1921 roku - 1562 osób, w 1946 roku - 1476 osób i w 1975 roku - 1307 osób. W 1900 roku mieszkańcy Jaćmierza i Posady w liczbie 187 osób przebywali na emigracji w Ameryce.

Regina Konstancja Stupecka w pierwszym małżeństwie wniosła Jaćmierz w swoim wianie Adamowi z Hoczwi Balowi, a po jego śmierci, po 1650 roku w drugim małżeństwie, Michałowi z Marchowic Marchockiemu.

W XVI wieku miasteczko rządziło się prawem magdeburskim, organizowano w tym czasie cotygodniowe targi w każdy wtorek i cztery roczne jarmarki. Handlowano bydłem sprowadzanym z Węgier. Pod koniec XVII wieku Jaćmierz należał do Michała Marchockiego oraz do Heleny i Jerzego Wojakowskich. W 1708 roku jako właścicieli wymieniono Klarę z Hynkow i Władysława Grabowskiego.

W 1781 roku mieszkańcy Jaćmierza złożyli skargę przeciwko dziedzicowi Janowi Grodzickiemu, który ożenił się z córką Grabowskich, Anastazją. Pozew składał się z 12 punktów, w których wyliczono krzywdy doznane od dziedzica. Złożono stosowny dokument do "Dyrektorium J.C.K. Powiat Krosno". W 1787 roku podobny pozew złożyli mieszkańcy Posady Jaćmierskiej. Wyniknął z tego spór, który trwał do 1866 roku. Mieszczanie i chłopi nie uzyskali korzystnego dla siebie rozwiązania.

Jaćmierz ucierpiał na skutek wydarzeń rewolucyjnych z lat 1846-1848 i klęsk nieurodzaju, głodu, epidemii tyfusu i cholery, która siała spustoszenie wśród mieszkańców Jaćmierza także w 1854 i 1874 roku.

Właścicielem Jaćmierza po Grodzickich został Sebastian Ostaszewski. Jego córka Maria 28 maja 1829 roku wniosła Jaćmierz z Posadami w posagu swojemu mężowi, Franciszkowi Grotowskiemu. Miasteczko w posiadaniu tej rodziny znajdowało się do momentu parcelacji dóbr dworskich w 1945 roku.

W czasie I wojny światowej do Jaćmierza we wrześniu 1914 roku przybyły patrole konne, a następnie kawaleria rosyjska. Dowodzący generał Keller zamieszkał we dworze na Chmurówkach w Posadzie Jaćmierskiej. Stacjonujące wojska nie rabowały dobytku mieszkańców, a po łupy wybierały się do sąsiednich miejscowości. Rosjan z miasteczka wyparły maszerujące od strony Beska oddziały austriackie. Wojska rosyjskie do Jaćmierza wkroczyły ponownie w maju w 1915 roku. W tym czasie w wyniku działań artyleryjskich zniszczono w Jaćmierzu kilka zabudowań i ucierpiał jaćmierski rynek. Z powodu działań wojennych zginęło 16 osób z Jaćmierza i 20 z Posady Jaćmierskiej. W 1930 roku z inicjatywy prof. Józefa Stachowicza wybudowano pomnik ku czci poległych w wojnie żołnierzy.

Pierwsza szkoła w Jaćmierzu powstała pod koniec XVI wieku. Wcześniej istniała szkoła parafialna. Nauczycielami byli m.in. w 1635 roku Mateusz Gabrielowicz, z pochodzenia chłop, w 1646 roku Józef Chmielowicz, w 1833 roku ks. proboszcz Żukrowski, w 1864 roku Stanisław Haduch. W 1870 roku szkoła parafialna stała się jednoklasową szkołą etatową. W 1894 roku kierownikiem placówki i kursu rolniczego został Stanisław Haduch. W 1894 roku rozpoczęto budowę nowej szkoły, którą do użytku oddano 12 września 1899 roku. Do czteroklasowej placówki uczęszczały nie tylko dzieci z Jaćmierza i Posady, ale również z okolicznych wiosek. W 1929 roku szkołę rozbudowano.

W 1920 roku Posadę Dolną przyłączono do gminy Jaćmierz. W latach 1928-1929 przeprowadzono na tym obszarze melioracje gruntów, dzięki czemu zwiększyły się zbiory. Od 1927 roku poczta w Jaćmierzu dysponowała telefonem. Z inicjatywy Henryka Tarkowskiego ze Straży Pożarnej w 1933 roku rozpoczęto budowę Domu Ludowego, który otworzono w czerwcu 1934 roku.

W 1935 roku powstał nowy budynek Kasy Stefczyka, rozbudowano mleczarnię, założono Kółka Amatorskie z bibliotekami.

Jaćmierz jako miasteczko posiadał swój herb, który jest widoczny nad wejściem do Domu Ludowego, ale nie używa się go od 1934 roku, kiedy to miejscowość utraciła status miasta i herbu.

Po wybuchu II wojny światowej na Jaćmierz i Posadę Jaćmierską nałożono kontyngenty. W Jaćmierzu zaczęto organizować punkty przerzutowe dla kurierów m.in. na poczcie. Z tego punktu korzystali również uciekinierzy próbujący przedostać się na Węgry. W miasteczku schronienie znajdowali też chorzy na tyfus plamisty, którym udało się zbiec z obozu jenieckiego w Rymanowie. Funkcjonowało w miejscowości tajne nauczanie, z którego korzystało ponad 80 młodych ludzi. Jaćmierz nie znalazł się bezpośrednio w strefie frontu. Zniszczony został jeden budynek, a ponad trzydzieści uszkodzono, w tym kościół i szkołę. Zginęło 38 osób, a 3 osoby straciły życie w Niemczech. W dniu 9 sierpnia 1944 roku do Jaćmierza wkroczyła Armia Czerwona, przynosząc długo oczekiwane wyzwolenie spod okupacji niemieckiej.

Po wojnie rozparcelowano trzy istniejące folwarki w Jaćmierzu i na Posadzie. W 1954 roku miasteczko wraz z Posadami zelektryfikowano. W domach mieszkańców pojawiły się kuchenki elektryczne, pralki, motory do omłotów i obróbki drewna, żelazka, radia i telewizory. Ulice utwardzono i pokryto asfaltem. Zaczęły kursować autobusy do Sanoka i Brzozowa. Uruchomiono Spółdzielnię produkcyjną i Kółko Rolnicze, a w 1959 roku powstał punkt felczerski i następnie ośrodek zdrowia. W 1956 roku zaczęła działać biblioteka. W 1971 roku powstał nowy budynek szkoły z kanalizacją, centralnym ogrzewaniem i salą gimnastyczną.

W Jaćmierzu znajduje się kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP z 1664 roku, który odnowiono i wyremontowano w latach 1925-1932, kościół polskokatolicki z 1925 roku, dom ubogich, tzw. Szpital z XIX wieku, kaplica grobowa Ostaszewskich i Grotowskich z 1827 roku. Zabudowa wsi i rynku pochodzi z XVII i XIX wieku, ocalały tutaj też dwa spichlerze z końca XIX wieku i park dworski z XIX wieku.

W dniach 9-10 lipca mieszkańcy obchodzili 1000-lecie istnienia Państwa Polskiego i 600-lecie Jaćmierza.

Anna Twardy

www.wbieszczadach.net Bieszczadzki Portal Turystyczny

Opis na podstawie następujących książek:

Ciupka J., W gminie Zarszyn, Krosno 2000,

Stączek R., Jacimirski L., Jaćmierz i Jacimirscy. Historia i dzień dzisiejszy, Jaćmierz-Drohobycz 2009.

Jak dojechać

 Baza Noclegowa

Szlaki turystyczne

Trasy Rowerowe

Ciekawe miejsca

Zabytki

 Cerkwie, Kościoły i Cmentarze

Informator

Czytany 17188 razy
piotr

Przewodnik górski beskidzki ( nr leg. 469/07), przewodnik Bieszczadzkiego Parku Narodowego. Odznaczony medalem "ZASŁUŻONY DLA TURYSTYKI" przez Ministra Sportu i Turystyki w 2009r. Wiceprezes Okręgu Bieszczadzkiego Ligi Ochrony Przyrody i członek zarządu Stowarzyszenia Przewodników Turystycznych "Karpaty". Koordynator regionalny punktu konsultacyjnego Porozumienia Karpackiego "Karpaty Naszym Domem" na obszarze województwa podkarpackiego.

Strona: www.przewodnik-bieszczady.pl
Więcej w tej kategorii: « Karlików Dobra Szlachecka »
Pogoda Cisna z serwisu

Najbliższe wydarzenia

Brak wydarzeń

Facebook

Nasz kanał YouTube

Artykuły

Atrakcje w Bieszczadach

Ciekawe miejsca w Bieszczadach

Cerkwie, koscioły i cmentarze w Bieszczadach

Szlaki turystyczne w Bieszczadach

Szlaki rowerowe w Bieszczadach

Trasy samochodowe w Bieszczadach

Zabytki w Bieszczadach

Fauna bieszczadów

Flora bieszczadów

Ciekawostki

Ciekawi ludzie w Bieszczadach

 

Kontakt

Bieszczadzki Portal Turystyczny wbieszczadach.net Redaktor Naczelny Piotr Kutiak 663 740 066
 Potrzebujesz reklamy? ZADZWOŃ502 920 384